بوشهر

تغییر یافته کلمه «بوخت اردشیر» (Bukht Ar Dashir) است (کارنامه اردشیر بابکان صص 47-46) به معنی شهر رهایی، شهر نجات و شهری که اردشیر در آن رهایی یافت. بوشهر جای گزین و جانشین بندر باستانی و پر اهمیت ریشهر است که امروز آثار و بقایای آن در جنوب شبه جزیره بوشهر و در کنار محله ریشهر دیده می شوند. بوشهر از جمله شهرهای شش گانه یا هشت گانه است که به امر اردشیر بابکان (ج 226.م ) در فارس، خوزستان و اطراف خلیج فارس ساخته شدند. هر چند که در تایید این مطلب نمی توان با عجله قضاوت کرد، اما مورخان گفته اند که اردشیر پس از رسیدن به حکومت فرمان داد تا شهرهای بزرگی را در فارس و جنوب عراق بنا نمایند. طبق نوشته تاریخ طبری و اظهار نظر جغرافی نویسان و مورخان متاخر، این شهرها عبارت بودند از «اردشیر خرّه» یا شهر گور که همان فیروزآباد امروز است. «رام شیر» رامهرمز امروز، «ریو اردشیر» یا « راو اردشیر» که ریشهر یا بوشهر امروز است، «هرمز اردشیر» یا سوق الهواز در خوزستان، «به اردشیر» در غرب مداین در عراق امروز،«پسااردشیر» در بحرین«استاباذ» یا استرآباد» (این آسترآباد غیر از اِسترآباد با نام قدیم گرگان است.) که همان کرخ میشان است در عراق و «بود اردشیر» در نزدیکی موصل (پیکو لوسکایا(شهرهای ایران ترجمه عنایت الله رضا ص 223) . اگرچه بنای شهر بوشهر را به اردشیر بابکان (226-241 م ) نخستین پادشاه ساسانی نسبت داده اند اما قدمت سکونت در این منطقه به عصر امپراتوری عیلام(ایلام) می رسد که نام این شهر «لیان» به معنی آفتاب درخشان بوده است. واژه لیان به همین معنی بعدها در شعر و نثر فارسی آمده است.

ایسیدروس، اهل خارکس(خارکس: در انتهای خلیج فارس و احتمالاً درجای آبادان امروز قرار داشته است. بعضی از مورخان جای خارکس را در حوالی ری و بعضی نیز آن را در یونان دانسته اند. لاکن صحیح تر آن است که جای خارکس در رأس خلیج فارس بنامیم.ایسیدروس خارکسی جغرافی دان اواخر قرن اول قبل از میلاد بوده است از آثار او «شرح جهان» مسافرت دوروپات و پاسگاه های پارتیان می باشد.) از شهری به نام «یوناخا» یعنی شهر یونانی یاد کرده و محققان احتمال داده اند که ممکن است یوناخا همان شهر ریشهر و بوشهر باشد که زمان سلوکیان(جانشینان اسکندر) ساخته شده است.(ر. ک دائره المعارف فارسی ج 1 ص 1152 ج 3 ص3376). چنانچه این شهر و این منطقه بازمانده ایلامیان باشد، در دوره ساسانیان به رونق و اعتبار فراوان رسیده، اردشیر از نو آن را بنا نموده است. بنابراین بوشهر تغییر یافته واژه بوخت اردشیر است به همین سبب حرف «هـ» آن مکسور و بدل حرف«ی» اردشیر می باشد و حرف«هـ» مفتوح نمی باشد. اعراب آن را «البوشهر» نامیده اند که مخفف آن «ابوشهر» است و بعضی گوان کرده اند که ابوشهر به معنی پدر شهرها است در صورتی که چنین نیست. اعراب همچنین  ریشهر را «زیصهر» تلفظ کرده اند. ریشهر که در صفهات بعد مفصلاً از آن یاد خواهد شد شاهد دوره های سه گانه تمدن ایلام(اِلام یا اِلامتو) یعنی هزاره سوم تا هزاره اول قبل از میلاد بوده نیز کشفیات باستان شناسی چنین بر می آید که این سرزمین، قرن ها گذر گاه یا محل توقف اقوام و تمدن های گوناگون بوده است.

اقوام مختلف

توقف و سکوننت اقوام مختلف عیلامی(ایلامی)، بابلی، آشوری، یونانی و عبور و مرور ملتهای گوناگون دیگر از ابراه خلیج فارس و سکونت موقّت در سواحل و جزایر آن موجد تحول و حضور تمدن های متفاوت در این نواحی بوده است. کشف گورهای ایلامی  و خشت نوشته های بسیار از تمدن این قوم در منطقه بوشهر، نشان دهنده وجود تمدن و آبادانی در این نواحی در عصر باستان می باشد. اما اگر به سیرو دگرگونی و ساختار حیات اقتصادی، سیاسی و نظامی نظر افکنیم متوجه میشویم که سباقه هجوم ها و تجاوزات ملیتهای مختلف و سابقه توقف بیگانگان اروپایی در شهر بوشهر و سایر نواحی خلیج فارس نیز به زمانی طولانیمی رسد. هرچند بعید می نماید که نخستین تاخت و تاز بیگانگان به این نواحی مربوط به یونانیان باشد اما موزخان گفته اند که اولین حرکت سیاسی نظامی در خلیج فارس مربوط به قدرت نمایی«نئارکوس» دریاسالار مقتدر اسکندر مقدونی(332 تا 323 ق.م).

نئارکوس در سال 325 ق. م همراه با عده ای از دریانوردان متهور و بی باک خود جهت تهیه یک گزارش دریای به فرمان اسکندر از هند تا دجله را در نوردید(اعتمادالسلطنه محمد حسین(مرآت البلدان) ج 1 ص 468) هر چند این نکته قابل تردید است و بعضی از صاحب نظران معتقدند که سفر اسکندر به ایران و هند یک دروغ تاریخی است و اگر به ایران هم آمده باشد سفر او در خوزستان به پایان رسیده و منظور از هند، همان هندیجان ایران است در جنوب خوزستان.(حامی، مهندس احمد)سفر جنگی اسکندر مقدونی به هند یک دروغ بزرگ است) تهران بی نا.)