منسوجات
(تاريخچه، خصوصيات و راهنماي خريد)

تهيه كننده: راضيه دشتي
كارشناس آزمايشگاه منسوجات، بسته بندي و مواد سلولزي
اداره کل استاندارد و تحقیقات صنعتی استان بوشهر 
خلاصه
تاريخچه منسوجات و پارچه
خصوصيات الياف
راهنماي خريد پارچه و لباس

 
پارچه لایه‌ای نرمش‌پذیر است که از شبکه‌ای از نخ‌ها و یا الیاف طبیعی یا مصنوعی تشکیل شده‌است. که نوع نخ‌ها و یا الیاف و ساختار و نحوه قرار گیری انها در کنار یکدیگر ساختمان پارچه و خصوصیات فیزیکی آن را بوجود می‌آورد.  پارچه را از روشهای بافت تاری-پودی، بافت حلقوی(کش‌بافی یا قلاب بافی)، روشهای بی بافت، گره زدن تولید می‌شود. در اين مقاله سعي شده است تا خواننده محترم با تاريخچه پارچه و منسوجات آشنا شود ضمن آنكه نقش برجسته ايرانيان در تاريخ اين صنعت نيز مورد بررسي قرار گرفته است. سپس به بررسي خصوصيات انواع مختلف الياف توجه شده است و گزيده اي از اطلاعات جالب و كاربردي در مورد الياف مهم موجود در بازار ايران ارائه گرديده است. در نهايت با توجه به اقليم جغرافيايي استان بوشهر سعي شده تا اطلاعات مناسبي جهت خريد البسه در اختيار خوانندگان محترم قرار داده شود
 
انسان‌هاي اوليه بدن‌هاي پر مويي داشته‌اند اما همانطور كه نسل انسان تكامل يافت و موي بدن آنها كمتر شد به فكر پوشاندن خود در برابر سرما افتادند و نخستين وسيله‌يي كه براي اين كار استفاده كردند پوست حيواناتي بود كه شكار مي‌كردند.  اين پوست در ابتدا چندان قابل استفاده نبود چون بعد از مدتي خشك مي‌شد و بشر توانست براي استفاده بهتر از آن راه‌هايي را كشف كند. آنها پوست حيوانات را در آب مي‌گذاشتند و از چربي بدن حيوانات شكار شده براي نرم كردن آن استفاده مي‌كردند.
تاريخ لباس ايراني به هشت هزار سال قبل بازمي‌گردد. بر اساس آثار به دست آمده توسط باستان‌شناسان ايرانيان جزو نخستين اقوامي بوده‌اند كه بافت پارچه را آغاز كرده و از آن براي دوخت پوشاك مورد نياز خود استفاده كرده‌اند. اما انگيزه اصلي از توليد پوشاك پوشاندن بدن نبوده بلكه اين پوشاك بيشتر جنبه تزييني داشته است. انسان‌هاي اوليه قبل از اينكه از برگ درختان براي پوشاندن بدن خود استفاده كنند به وسيله رنگ‌هاي طبيعي كه از گياهان به دست مي‌آوردند بدنشان را نقاشي مي‌كردند و اين كار براي آنها بيشتر جنبه تزييني داشت. استفاده از برگ‌ها هم در درجه اول به همين منظور اتفاق افتاد و حتي توليد پارچه نيز با توليد پوشاك براي تزيين بدن رخ داد.
نخستين نشانه كشف لباس در ايران دسته چاقويي در سيلك كاشان بود كه توسط «گريشمن» باستان‌شناس فرانسوي كشف شد. قدمت اين دسته چاقو به شش هزار سال قبل از ميلاد بازمي‌گردد كه روي آن نقش مردي را با پوششي به شكل لنگ و كمربند نشان مي‌دهد البته لباسي كه بر تن اين مرد ديده مي‌شود، فقط لنگ نيست چرا كه در آن زمان هواي كاشان بسيار سرد بوده و يكي از دلايل ديگر استفاده انسان‌ها از لباس محافظت خود در برابر سرما بوده است. اين مرد لباسي از پوست مانند لباس اسكيموها بر تن دارد چرا كه كمربند چرمي روي اين لباس‌ها بسته مي‌شده و اگر فقط لنگ بود مثل «شنتي» لباسي كه مردان مصري از آن استفاده مي‌كردند، گرده زده مي‌شد.
آنچه به عنوان تن‌پوش اقوام آريايي از بدو ورود به ايران مطرح بوده در دو سبك خلاصه مي‌شود: 1- ردايي كه فرم اوليه آن ساده طراحي شده بود، احتمالا يك پارچه مستطيل شكل كه در وسط آن شكافي براي عبور سر در نظر گرفته و با كمربندي بسته مي‌شد و تن‌پوش ويژه پارس‌ها بوده است. 2- شلوارهاي نسبتا چسبان از جنس چرم كه با پيراهن‌هاي بلند به همراه كمربند، كلاه و چكمه استفاده مي‌شده و مخصوص مادهاست، كه قومي سواركار بوده‌اند. در اين دوران اختلاف طبقاتي نمود كاملي در نوع تن‌پوش به خود مي‌گيرد.
زنان ايراني هميشه پوشيده بوده‌اند مگر در زمان مغول كه با ورود زنان مغول به ايران اين پوشش براي مدتي تغيير كرد، البته زنان ايراني پوشش خود را حفظ كردند، اما زنان مغولي معمولا نيمه برهنه بودند تا اينكه در اواخر حكومت مغول‌ها بر ايران بر اساس حكمي كه صادر شد زنان مغولي موظف به استفاده از پوشش زنان ايراني شدند.

 
الیاف، رشته‌های بسیار باریکی هستند که دارای طول بلندی نسبت به قطر خود بوده و کاربردهای متفاوتی دارند که در اینجا فقط به الیاف نساجی اشاره می‌شود:
الیاف نساجی در دو گروه تقسیم بندی می‌شوند:
۱) الیاف نساجی طبیعی
۲) الیاف نساجی مصنوعی

۱) الیاف نساجی طبیعی
آنگور(Angora): الیافی طبیعی است که از دو منشا موی نوعی بزغاله و موی خرگوش بدست می آید. الیاف تهیه شده از موی خرگوش بسیار نرم، سبک، گرم و غالبا به منظور ارزانتر شدن بصورت ترکیبی با سایر الیاف عرضه می شود. موارد استفاده عمده آن در پوشاک زمستانی، ژاکت کت تزیینات لباس، پلور و ازمیان لوازم منزل در پتو و روکش مبل است.
موی شتر: الیافی طبیعی است که از انواع شتر به دست می آید.این الیاف بااستحکام عایق مناسبی بشمار می رود. عمده کاربرد آن در پوشاک زمسستانی، جوراب، تزیینات لباس، شال، کت و ژاکت و ازمیان لوازم منزل در پتو و روکش مبل می باشد.
کشمیر: الیافی طبیعی است که از بزغاله کشمیری تهیه میشود. از مشخصات آن می توان به نرمی بسیار زیاد، زیبایی، برخورداری از قابلیت آویختن و قیمت گران اشاره کرد. عمده کاربرد آن در پوشاک زمسستانی، جوراب، تزیینات لباس، شال، کت و ژاکت و ازمیان لوازم منزل در پتو و روکش مبل می باشد.
پنبه: الیافی طبیعی است با پایه سلولزی که از گیاه پنبه دانه به دست می آید. از مشخصات آن میتوان به راحتی، نرمی، قابلیت چاپ و رنگرزی، قابلیت شستشو با ماشین و خشکشویی، سهولت در دوزندگی و مقاومت اشاره کرد. عمده کاربرد آن در انواع البسه و ازمیان لوازم منزل در پرده، لووردراپه، روتختی، ملحفه، حوله، رومیزی، دستمال سفره و غیره میباشد.
کنف: الیافی طبیعی با پایه سلولزی است. از پنبه 3 بار محکم تر است. در برابر اشعه ماوراء بنفش و آلودگی های میکروبی مقاوم میباشد. ازدیگر مشخصات آن میتوان به برخورداری از قابلیت شستشو با دست و خشکشویی، زبری و سهولت در رنگرزی اشاره نمود.
کتان: الیافی طبیعی با منشا گیاهی است. دو برار محکم تر از پنبه است. از مشخصات آن میتوان به راحتی، استحکام، برخورداری از قابلیت شستشو و خشکشویی، مناسب برای دوخت و دوز، سهولت چاپ و رنگرزی و مقاومت در برابر سایش اشاره نمود. این الیاف در انواع مختلف از کم وزن تا بسیار متراکم و سنگین موجود است. در این نوع الیاف مشکل الکتریسیته ساکن و گلوله شدن مشاهده نمی شود. موارد استفاده آن درانواع البسه و همچنین در لوازم منزل بعنوان پرده، لووردراپه، روتختی، ملحفه، حوله، رومیزی میباشد.
موهر : در واقع نوعی پشم است که از موی بزغاله آنگور بدست می آید. از مشخصات آن می توان به بلندی الیاف، استحام، زیبایی، نرمی، گرمی، سبکی، سهولت رنگرزی و مقاومت در برابر رنگ پریدگی اشاره نمود. این الیف کشسان ترین الیف طبیعی بوده و عایق بسیار خوبی محسوب می شوند. مشکل چروک شدن، ازشکل افتادن و کرک شدن در موهر مشاهده نمی شود. موارد استفاد آن در پوشاک زمسستانی، جوراب، تزیینات لباس، کت، کت و شلوار، لباس زنانه و لباس راحتی و ازمیان لوازم منزل در پتو و روکش اشیاء، رومبلی، دراپه، فرش و قالیچه می باشد.
رامی (Ramie): الیافی طبیعی است که به نام علف چینی معروف می باشد. بسیار نمگیرتر از کتان است اما به سرعت نیز خشک می شود. در برابر کپک و فساد مقاوم است. از دیگر مشخصات آن میتوان استحکام خوب، ظاهر نرم و زیبا، برخورداری از الیافی با مقاومت کم در مقابل پیچ و تاب و خاصیت ارتجاعی بسیار کم را برشمرد.از نظر ظاهری شبیه به کتان و لی با کیفیت پایین تر است که بسرعت چروک می خورد. بهتر است همواره بصورت ترکیب با سایر الیاف بکار رود. عمده کاربرد آن در انواع البسه و ازمیان لوازم منزل در پرده، دراپه، رومبلی، روتختی، ملحفه، حوله و رومیزی میباشد.
ابریشم: الیافی طبیعی است که توسط کرم ابریشم تنیده می شود. از مشخصات آن می توان به نرمی، صافی، زیبایی، برخورداری از قابلیت های آویختن، دوزندگی، چاپ و رنگرزی، شستشو با دست و خشکشویی و مقاومت در برابر سایش اشاره نمود. ابریشم ظریف ترین الیاف طبیعی است که به مدت طولانی نباید در معرض نور آفتاب قرار گیرد. مشکل گلوله شدن در آن مشاهده نمی شود اما مشکل الکتریسیته ساکن را دارد. عمده کاربرد آن در انواع البسه و ازمیان لوازم منزل در پرده، دراپه و رومبلی می باشد.
پشم: الیافی است که از پوست انواع گوسفند بدست می آید. مشخصات پشم را میتوان راحتی، نرمی، سبکی، مجلل بودن، قابلیت شستشو، سهولت در رنگرزی، قابلیت کاربرد فراوان، مقاوم در برابر چین خوردگی، و نم گیر بودن برشمرد. موارد استفاده عمده پشم در انواع پوشاک به خصوص پوشاک زمستانی، لباس زنانه،کت، پلوور، ژاکت، شلوار، دامن، لباس بچه، جوراب کشباف و روسری می باشد. کاربرد در لووردراپه، فرش ، پتو و رومبلی ، موارد استفاده پشم در لوازم و اثاثه منزل است.
الیاف گیاهی دیگر: الیافی طبیعی دیگراز گیاهان آباکا، موز و آناناس به دست می آید. الیاف به دست آمده از درخت موز و آناناس از نظر ظاهری شبیه به به کتان بوده و سبک، زیبا، قابل شستشو و نگهداری آن بسیار آسان است.این الیاف غالبا بصورت ترکیبی با الیاف دیگر بکار می رود چنانکه ترکیب آن با الیافی نظیر ابریشم و پلی استر بافت زیبایی را بوجود می آورد.کاربرددیگران در انواع البسه و پوشاک ورزشی، همچنین در سرویس خواب می باشد.

2) الیاف مصنوعی
استات: الیافی مصنوعی با پایه سلولزی است. از مشخصات آن می توان به زیبایی، نرمی، امکان داشتن تنوع رنگ، برخورداری از قابلیت آویختن، مقاومت در برابر بید، کپک و آب رفتگی، جذب بسیار کم رطوبت و در نتیجه خشک شدن سریع اشاره نمود. سطح این نوع الیاف گلوله نمی شود اما تاحدودی مشکل الکتریسیته ساکن مشاهده می شود. بطور معمول برای استات فقط خشکشویی مجاز است اما بهتر است همواره به برچسب آن توجه شود ندرتا انواعی با قابلیت شستشو نیز وجود دارد. غالبا بصورت ترکیبی با سایر الیاف بکار می رود. با پیشرفتهای اخیر انواع مخملها، کرپها، تافته ها و ساتن های استات در بازار وجود دارند. عمده کاربرد آن در لباس زنانه، بلوز، آستر لباس و لباسهای رسمی و نیز بعنوان لوازم منزل در پرده، دراپه، روکش مبل و روتختی است.
آکریلیک: الیافی مصنوعی است که غالبا پوشاک پاییز و زمستان را تشکیل می دهد. شبیه به پشم است اما نگهداری آن بسیار ساده تر است. از مشخصات آن می توان به سبکی، نرمی، سهولت رنگرزی و چاپ، برخورداری از قابلیت شستشو با ماشین و خشک کردن سریع، کشسانی، مقاومت در برابر چروک شدن و آب رفتن اشاره نمود. دارای ظاهری زیبا مانند پشم و پنبه و یا ترکیب آن دو است اما محل تا تا خوردگی در آن باقی نمی ماند . در برابر حشرات موذی، موادشیمیایی و چربی و نیز در برابر نور آفتاب مقاوم است. ایراد عمده این الیاف الکتریسیته ساکن و پرز شدن می باشد. باوجود نرمی و سبکی بسیار گرم است به همین دلیل غالبا پوشاک پاییز و زمستان را تشکیل می دهد. عمده کاربرد آن در پوشاک زمستانی،لباس بچه، بلوز، لباس ورزشی، جوراب و لباسهای کشبافت و نیز بعنوان لوازم منزل در پتو، روکش، قالیچه و چادر و سایبان فضای باز است.
الاستواستر: الیافی مصنوعی و با کیفیتی مشابه پلی استر است. از مشخصات آن می توان به کشسانی، برخورداری از قابلیت شستشو، تحمل دمای بالای شستشو، مقاومتی عالی در برابر رنگ پذیری، تغییر رنگ و زردشدگی اشاره نمود. در مواقعی که به الیاف کشسان نیاز است جایگزین خوبی برای اسپاندکس می باشد. عمده کاربرد آن در انواع البسه، و لباسهای ورزشی است.
ریون: جزء اولین الیاف مصنوعی است كه اولین بار درسال 1910 در ایالات متحده ساخته شد.
نایلون: اولین تولید تجاری آن در سال 1939 در ایالات متحده بود. این نوع در حال حاضر پرمصرف‏ترین الیاف مصنوعی را تشكیل می‏دهد.
اسپاندكس: اولین تولید تجاری آن در سال 1959 در ایالات متحده انجام شد. این الیاف از نوع الیاف كشسان بوده كه تا صد درصد كش آمده و مجددا جمع می‏شود
پلی‏الفین/پلی‏پروپیلن: اولین تولید تجاری در سال 1961در ایالات متحده به انجام رسید. این پلی‏الفین اولین و تنها جایزه نوبل جهانی در این زمینه را كسب نموده است.
میكروفیبرها: اولین تولید تجاری آنها در سال 1989 در ایالات متحده بود . امروزه گستره وسیعی از میكروفیبرها اعم از پلی‏استر، نایلون، آكریلیك، ... تولید می‏شود. میكرو فیبرها 100 بار نازك‏تر از موی انسان هستند.
لیوسل: اولین تولید تجاری این الیاف در سال 1993 در ایالات متحده انجام شد. لیوسل از خمیر چوبی كه درخت آن برای این منظور پرورش داده می‏شود به دست می‏آید.

 
پنبه
1- الیاف پنبه ای ‌هادی حرارت هستند و حرارت بدن را به بیرون منتقل می‌کنند در نتیجه خنک هستند .
 2- به راحتی لکه گیری و شسته می‌شوند .
 3- در برابر ساییدگی مقاوم هستند .
 4- پس از استفاده اگر خوب خشک نشود، بوی عرق بدن در آن باقی می‌ماند .
 5- در ایران به لباسهای پنبه ای نخی می‌گویند .
 کتان
1- کتان از نظر خصوصیات مانند پنبه است و در ایران کشت نمی شود .
2- پارچه‌های کتانی دارای سطح صاف و درخشنده اند زودتر از پنبه تمیز میشوند .
3- به اندازه پارچه‌های پنبه ای آب را جذب می‌کنند اما زودتر خشک می‌شوند به همین دلیل حوله‌های کتانی بهتر از پنبه ای است.
 
پشم
1- با توجه به این که این الیاف از چه حیوانی تهیه شده به نام‌های مختلفی می‌باشند مانند گوسفند مرینوس ، پشم لاما و موی بز
2- پارچه‌های تهیه شده از پشم ، به دلیل ذخیره شدن هوا در بین الیاف عایق می‌باشند . 
3- به علت خاصیت رطوبت پذیری و داشتن خلل و فرج عرق بدن را جذب می‌کنند و آن را به آرامی تبخیر می‌کند به همین دلیل در زمستان شخص در زمستان کمتر احساس سرما می‌کند .
4- بعد از شستن نباید آنرا آویزان کرد بلکه بهتر روی پارچه نخی پهن کنیم .
 
ابریشم
1- این پارچه‌ها خیلی سبک و براق هستند دارای کشش بالا و در برابر پارگی و چروک پذیری مقاومت بالایی دارند .
2- به علت داشتن پروتئین ‌هادی حرارت نیستند و در خود نگه می‌دارند . 
3- هم در تابستان و هم در زمستان قابل استفاده اند . به دلیل لطافت و عایق بودن .
 
ویسکوز
1-‌هادی گرما هستند بنابراین بدن احساس گرما می‌کند .
2- از ابریشم طبیعی خنک تر است و منسوجات بسیار نرم و لطیف می‌توان ار آن تهیه کرد .
 
نایلون
1- نایلون جزء الیاف کاملاً مصنوعی است .
2- نایلون استحکام خوبی در برابر سایش و کشش دارد به همین دلیل موارد استعمال زیادی دارد از جمله جورابهای نایلونی به علت قابلیت الاستیکی زیاد در قسمت زانو و مفاصل کیسه ای نمی شود . 
3- فورآ خشک می‌شوند ، زیرا رطوبت کمی به خود جذب می‌کنند . 
4- از نخ فیلامنت برای تهیه جوراب ساق بلند ، آستری ، مایوی شنا ، لباس ورزشی ، پارچه دانتل ، بارانی ، پوشاک پلیسه دار ، پارچه‌های کشباف استفاده می‌شود .
 
پلی استر
 1- پلی استر کاملاً مصنوعی است . 
2- مقامت فوق العاده ای در برابر چروک شدن دارند حتی در زمانی که خیس می‌شوند .
3- اگر پلی استر با الیاف طبیعی مخلوط شود، در تهیه منسوجات سبک وزن مانند پارچه‌های پرده ای ، ساتن ، پیراهن و بلوز مورد استفاده قرار می‌گیرد .
4- به علت خاصیت اتوپذیری زیاد در تهیه پارچه‌های پلیسه زنانه و بشور بپوش مصرف می‌شود .