بررسي روند بهبود كيفيت ظروف يكبار مصرف مورد استفاده در صنايع غذايي وايمني آنها

ملیحه کریمی (کارشناس شیمی)

کارشناس شیمی اداره نظارت بر اجرای استاندارد و کنترل کیفیت

اداره کل استاندارد و تحقیقات صنعتی استان بوشهر

 مقدمه و هدف:
امروزه استفاده از ظروف يكبار مصرف بدلايل مختلف از قبيل سهولت در مصرف ،صرفه جويي در وقت ،رعايت مسايل بهداشتي و غيره بطور روز افزوني رو به افزايش است از آنجايي كه بيشتر مواد بكار برده شده در ساخت اين ظروف از انواع پلي مري مي باشد در اين مطالعه سعي شده است انواع اين مواد ،همچنين مسايل مربوط به ايمني و كاربرد صحيح آنها در حد امكان مورد بررسي قرار گيرد

نتايج:
 در اين مطالعه معلوم گرديد بيشترين انواع پلي مرهاي مصنوعي مورد مصرف در ظروف يكبار مصرف عبارتند از  :
پلي اتيلن(PE) ،پلي پروپيلن PP) ،) ،پلي استيرن( PS) ،پلي اتيلن ترفتالات PET) )  به علاوه كار بري مناسب هر يك از اين پليمرها براي انواع مختلف فراور ده هاي غذايي با توجه به منابع موجود بيان گرديد.

 بحث و نتيجه گيري:
به كار گيري شرايط مناسب فني و بهداشتي هنگام توليد اين فرآورده ها در اجراي مواد 7 و 8 و 9 قانون مواد خوردني ، آشاميدني ، آرايشي و بهداشتي مصوب 1346 و همچنين مفاد مواد 31 و 34 قانون تعزيرات حكومتي در امور بهداشتي و درماني مصوب 1367 مجمع تشخيص مصلحت توليد كنندگان ظروف مواد خوردني ، آشاميدني ، آرايشي و بهداشتي موظف به اخذ پروانه هاي بهداشتي از وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي مي باشند .
همچنين مواد اوليه مصرفي در توليد ظروف مذكور لازم است داراي تأييديه هاي بهداشتي از اين وزارتخانه باشد .

انواع پلي مرهاي مصنوعي مورد مصرف در ظروف يكبار مصرف :

         1    پلي اتيلنPE ،پلي پروپيلن PP ،پلي استيرن PS،پلي اتيلن ترفتالات PET ،پلي كربنات PC ،پلي آميد PA
          2   خود پليمر ها به تنهايي خطر مسموميت ندارد و به دليل وزن مولكولي بالا عموماً خنثي بوده و قابل حل نمي باشند .
( درمواد غذايي ) ولي در فرآيند ساخت و توليد پليمر مواد جانبي ديگري نظير كاتاليزور ها وجود دارند كه ممكن است ذرات آنها به همراه پليمر وجود داشته باشد يا در صورت عدم تكميل پليمريزاسيون مونومرهاي اوليه با پليمر ساخته شده وارد محيط مصرف شود . بنابراين مسأله درجه خلوص پليمرها به عنوان مسأله مهمي بايد مورد توجه قرار گيرد .

          مواد افزودني :

      اين ماد شامل نرم كننده ها ، پايدار كننده ها ، روان كننده ها ، ضد اكسنده ها و رنگدانه ها كه به منظور بهبود خواص پليمر به آن افزوده شده و البته با درصد ها دوزهاي معيني افزوده مي شوند . اين مواد ممكن است به همان صورت اوليه يا به فرم شيميايي تغيير شكل يافته به داخل مواد غذايي نفوذ كند . بدين ترتيب بايد ليستي به عنوان ليست حد مجاز مصرف براي پليمرها و افزودني ها در نظر گرفته شود كه در آن نوع پليمر و مشخصات آن كه براي استفاده در صنعت بسته بندي مجاز است همچنين نوع و ميزان افزودني ها مجاز ليست شده باشد در تهيه ليست فرض بر اين است كه درجه حرارت مواد غذايي در تماس با مواد پلاستيكي از درجه انجماد تا درجه مناطق حاره قابل تغيير است و نوع ماده غذايي از نظر جامد خشك بودن همچنين آبكي بودن و چرب بودن و الكلي بودن مشخص مي باشد .
      در مورد پلاستيكها كه در تماس با مواد غذايي هستند اين حقيقت وجود دارد كه مقاديري از عناصر تشكيل دهنده آنها ( مونومرهاي پليمره نشده ، كاتاليزور و رنگدانه ها و افزودني ها ) به مواد غذايي مهاجرت كنند كه براي سلامتي انسان خطرناك مي باشد . در بررسي مضرات پلاستيكي بايد اولاً بررسي شود كدام نوع از اين عناصر سمي بوده و براي سلامت انسان خطرناك هستند ثانياً عناصري كه امكان نفوذ آنها به داخل مواد غذايي وجود دارد تا چه حد قادر به نفوذ هستند و نفوذ آنها تا چه حد براي سلامتي انسان خطرناك است .

قابل توجه مصرف كنندگان  :

      مصرف كنندگان ظروف يكبار مصرف بايد به علامات اختصاري كه در كف ظروف  حك شده است توجه كنند مانند PP يا PS و ... اين علائم نشان دهند اين است كه اولاً توليد كننده ظروف بد ينوسيله سعي در اطلاع رساني به مصرف كننده از نظر نوع كاربرد ظروف داشته است و ثانياً هر يك از اين علائم نشانگر نوع مصرف و كاربرد ظروف يكبار مصرف است .
در اين تحقيق به بررسي فعل و انفعالاتي كه ممكن است بين محصول و ماده بسته بندي صورت بگيرد كه اين فعل و انفعالاتي مي تواند در سه بخش عمده : مهاجرت ،جذب و نفوذ طبقه بندي كرد.

مزاياي استفاده از پلاستيكها

1. در برابر تعداد زيادي از كالاهاي بسته بندي شده كه خاصيت اسيدي يا    قليايي دارند مقاوم مي باشند .
2. پلاستيكها به انرژي كمتري در توليد و شكل دهي نسبت به قوطي فلزي و بطري شيشه اي نياز دارند .
3. داراي وزن مخصوص كم 9/0-5/1گرم برسانتيمتر مكعب و قيمت نسبتا پايين هستند.
4.پلاستيكها از قابليت شكل پذيري بالايي در دستگاههاي اتوماتيك بسته بندي برخوردار هستند .
5. با افزودن موادي تحت عنوان مكمل ميتوان خصوصيات پلاستيك ها بهبود بخشيد.
6 . پلاستيكها رنج وسيعي از خواص فيزيكي و ممانعت كنندگي مخصوص مواد غذايي را دارا هستند.
7. پلاستيكها نسبت به ساير مواد اوليه طرح پذيرتر ميباشند

معايب پلاستيكها :

1              مسئله بازيافت پلاستيكها
2              در شرايط خاص كه با مواد غذايي در تماس هستند امكان دارد به مواد غذايي انتقال يابند .

 انواع پلي مرهاي مصنوعي مورد مصرف در ظروف يكبار مصرف :

1             پلي اتيلن با وزن مخصوص بالا HDPE
2             پلي اتيلن با وزن مخصوص كم خطي LLDPE
3              پلي پروپيلن PP
4              پلي استيرن PS
5              پلي اتيلن ترفتالات PET
6             پلي كربنات PC
7             پلي آميد PA

انحلال پذيري پلاستيكها :

  يك روش ساده براي تشخيص پلاستيكها ، انحلال پذيري آن است . با بررسي انحلال پذيري ماده در حلال هاي مختلف احتمالاً مي توان آن را با يك گروه از پلاستيكها تخصيص داد و طبيعتاً براي تشخيص كامل نمونه آزمايشات بيشتري مثلاً تعيين عناصر موجود آن لازم است .

    هشدارهاي بهداشتي براي مصرف كنندگان

                                                       
بلعيدن و خوردن مواد پلي استايرني با علائم خاصي  در اثر حادثه خورده شدن كه اين ماده مشاهده نشده است . استفاده از پلي استايرن كريستال براي توليد ليوان و ظروف يكبار مصرف فقط براي مواد غذايي در دماي معمولي توصيه مي شود . در دماي بالا منواستايرن باقي مانده درآن از آنها بيرون مي زند كه در دراز مدت بر روي سيستم اعصاب مركزي و گلبول قرمز تأثير سقي ميگذارد . استفاده از اين پلاستيك براي توليد قطعات پزشكي در در تماس با اعضاء و مايعات داخلي بدن قرار خواهند گرفت به هيچ وجه توصيه نمي شود . از گرم كردن مواد غذايي در ظروف پلي استايرن در مايكروفر خودداري شود .

1ـ از ظروف پلاستیکی در مایکروویو استفاده نکنید.

2ـ بطری های آب پلاستیکی را در فریزر قرار ندهید.

3ـ از لفافه و پوشش پلاستیکی در مایکروویو استفاده نکنید.

4- ماده شیمیایی Dioxin باعث بروز سرطان خصوصاً سرطان سینه می شود.

5- دیوکسین یک سم بسیار قوی برای سلولهای بدن است.

6- اخیراً تحقیقاتی توسط دکتر Edward Fujimoto مدیر برنامه ریزی سلامت بیمارستان Castle آمریکا راجع به دیوکسین و چگونگی عملکرد آن در بدن صورت گرفته كه در نتيجه آن توصيه هاي ذيل ارائه شده است :

7- بطری های پلاستیکی آب را در فریزر برای انجماد قرار ندهید چون این کار باعث آزادسازی سم دیوکسین از ظروف پلاستیکی می شود.

8- نباید غذاهای خود را در ظروف پلاستیکی در مایکروویو گرم کنید مخصوصاً در مورد غذاهای حاوی روغن و چربی او اعلام نموده ترکیب �چربی ـ حرارت بالا و پلاستیک� باعث آزادسازی دیوکسین به داخل غذا و نهایتاً بدرون سلولهای ما میشود.

9- بجای آن براي گرم كردن غذا استفاده از ظرف شیشه ای مثل پیرکس و چینی توصیه می شود، در این حال شما همان نتیجه را از گرم کردن غذا فقط بدون دیوکسین میگیرید.

10- غذاهای فوری (Fast Food) و سوپها باید از ظرف یکبار مصرف تخلیه و در ظرف دیگری گرم شوند.

11- کاغذ بد نیست ولی نمی دانیم که مطمئن تر از ظروف شیشه ای و غیره باشد.

12- وقتیکه قبلاً رستورانهای غذای فوری (Fast Food) غذا را از ظروف یونولیت (Foam) به ظرف کاغذی جابجا کردند، مسئلۀ دیوکسین یکی از دلایل انجام این کار بود.

13- لفاف های پلاستیکی فقط وقتی خطرناکند که با غذا برای پخت در مایکروویو استفاده شوند.

14- فرآوری غذاها در حرارت خیلی بالا باعث حل شدن و آزاد شدن دیوکسین از پلاستیک و تزریق آن بداخل غذا می شود.

15- به عنوان جایگزین پوشاندن غذا با یک لفاف کاغذی توصیه می شود.

تاثیر انواع ظروف بر غذا:

مسئولان و كارشناسان، بارها نسبت به استفاده درست از ظروف یك‌بار مصرف هشدار داده‌اند؛ با وجود این، استفاده از این نوع ظروف روز به روز افزایش یافته و طبیعتا با افزایش تولید و مصرف آن، احتمال خطا، چه از سوی تولیدكنندگان و چه مصرف‌كنندگان افزایش می یابد.

نكته‌ای كه كارشناسان به تازگی نسبت به آن هشدار می‌دهند این است كه در ایران پلی‌اتیلن‌‌ها یا پی‌وی‌سی‌های استاندارد (food grade) برای بسته‌بندی مواد غذایی و بهداشتی تولید نمی‌شود و از نوع صنعتی این مواد، بدون توجه به مضراتشان، در صنایع غذایی و بهداشتی استفاده می‌شود.

در شرایطی كه در تمام دنیا استفاده از پی‌وی‌سی‌ صنعتی برای مصارف غذایی و بسته‌بندی به طور كامل منسوخ شده است و حتی اخیرا برای لوازم منزل و اسباب‌بازی نیز این محدودیت در جهان به وجود آمده، به گفته كارشناسان، در ایران به ‌رغم نظارت وزارت بهداشت، همچنان به دلیل صرفه‌های اقتصادی، گروهی از تولیدكنندگان همچنان از موادی استفاده می‌كنند كه تاثیر آنها بر سلامت مردم در درازمدت آشكار می‌شود.

ظروف یك‌بار مصرف در ایران حاوی پلیمرهایی هستند كه وقتی گرما می‌خورند، رادیكال آزاد تولید می‌كنند. علاوه این كه تولید این ظروف در كشور استاندارد نیست و هیچ نظارتی روی تولید آن‌ها نمی‌شود، مواد افزودنی موجود در آن‌ها هم به هیچ وجه كنترل نمی‌شود و متخصصان شیمی به هیچ عنوان روی تولید این ظروف نظارت ندارند.

اما با وجود این كه به عقیده‌ عده‌ای از متخصصان، استفاده از ظروف یك‌بار مصرف از بروز و شیوع بیماری‌های عفونی جلوگیری می‌كنند، كارشناسان شیمی و بهداشت محیط ، نظر كاملا مخالفی دارند. شاید این ظروف از بروز بیماری‌های عفونی جلوگیری ‌كنند، چون با یك بار مصرف دور انداخته می‌شوند، ولی باید توجه داشت كه پی‌وی‌سی‌ هم منجر به بروز انواع اختلالات گوارشی و ریوی، علاوه بر سرطان و سایر بیماری‌های غیر‌واگیر می‌شود. معمولا بیماری‌های ناشی از این ظروف دیر تشخیص داده می‌شوند و حتی در صورت تشخیص به راحتی درمان‌پذیر نیستند، چون مواد شیمیایی روی بدن، انواع و اقسام تاثیرات را دارند. علاوه بر این به عقیده كارشناسان بهداشت محیط در ساخت ظروف یك‌بار مصرف، به منظور جلوگیری از شكنندگی ظروف، از مواد پلاستیكی لایزر استفاده می‌شود. بنابراین اگر درون این ظروف آب جوش یا غذای داغ مانند آش ریخته شود، این مواد حل شده، وارد بدن می‌شوند و به دلیل داشتن تركیبات خاص، منجر به بروز سرطان‌های مختلف می‌شوند. البته كارشناسان اذعان می‌كنند که این خاصیت به خصوص در مورد ظروف یك‌بار مصرف شفاف كه درصد بالاتری از مواد سرطان‌زا را دارا هستند و در جامعه كاربرد بیشتری هم دارند، بسیار حائز اهمیت است.

در عین حال علاوه بر انواع پلاستیك‌هایی كه به عنوان ظروف یك‌بار مصرف در سرو چای یا غذا مورد استفاده قرار می‌گیرند، دسته‌ای دیگر از این مواد به عنوان ظروف آشپزخانه، ظروف نگهداری غذا در یخچال، ظروف بسته‌بندی مواد غذایی به خصوص لبنیات مانند ماست و پنیر و همچنین بطری‌های آب معدنی استفاده می‌شوند كه استفاده از این ظروف نیز مستلزم رعایت نكات ایمنی خاصی است.

اگر این فرآیند، اصولی و مطابق استانداردهای لازم صورت گرفته باشد، مشكلی برای سلامت افراد به وجود نمی‌آورد. برای همین در استفاده از پلاستیك‌ها به عنوان ظروف غذا باید بسیار محتاط بود و در ضمن به هر نوع پلاستیكی نباید مجوز بسته‌بندی مواد غذایی داده شود.

در میان تمام انواع ظروف یك‌بار مصرف، شاید بتوانیم از بطری‌های آب آشامیدنی به عنوان پرمصرف‌ترین انواع این ظروف نام ببریم. بطری‌هایی كه حتی اگر حاوی آب معدنی نباشند، به طور مرتب از آب شهری پر می‌شوند و درون یخچال قرار می‌گیرند تا آب خنك مصرفی خانواده را تامین كنند. معمولا جنس این بطری‌ها از ‌پی‌وی‌سی است كه مشكلی هم برای سلامت انسان به وجود نمی‌آورد، اما اگر آب بیش از 6 ماه در این ظروف نگهداری شود، آلوده می‌شود. بنابراین خانواده‌ها باید از استفاده مكرر این ظروف برای نگهداری آب در یخچال خودداری كنند.

چرخه ناسالم بازیافت:
با این حال عوارض ظروف یك‌بار مصرف تنها به سلامت انسان ختم نمی‌شوند، چون به عقیده كارشناسان برگشت‌پذیری این ظروف به محیط بین 100تا 200 سال است و از همه مهم تر، این مواد دوباره بازیافت می‌شوند. چرخه بازیافت نیز در كشور ما چرخه سالمی نیست، علاوه بر این، همین مواد بازیافت شده باعث بروز انواع بیماری‌های دیگر می‌شوند،در حالی‌كه خیلی از مردم در هنگام استفاده از این مواد بازیافتی از عوارض آن‌ها كاملا بی‌خبرند.

البته پی‌وی‌سی‌های استاندارد در ظروف یك‌بار مصرفی كه داخل هواپیما در دسترس مردم قرار می‌گیرند، بی‌ضرر هستند، این ظروف به صورت فوم هستند، ولی آنقدر هزینه‌هایشان بالا ست كه باز هم تولید همان ظروف غیر استاندارد ترجیح داده می‌شود، در حالی‌كه در ساخت همین ظروف غیر استاندارد هم حتی یك متخصص تغذیه و یا یك كارشناس شیمی وجود ندارد. كارشناس بهداشت محیط با تاكید بر این كه بسته‌بندی مواد غذایی سرد با این ظروف چون حرارتی نمی‌بینند، مشكلی ایجاد نمی‌كنند، اما این ظروف گاهی آنقدر داغ می‌شوند كه ماده غذایی در آن‌ها حالت ظرف را به خود می‌گیرد، بخصوص در مراسم و عزاداری‌ها.

یكی از دلایلی كه سرطان در گذشته اینقدر سر زبان‌ها نبود و حالا اینقدر شایع است، به خاطر همین مواد شیمیایی است.
متاسفانه مسئولان توجه ندارند كه هزینه‌های سلامت مردم، مقدم برهزینه‌های تولید ظروف استاندارد است، چون حاضرند سالانه میلیاردها دلار دارو وارد كنند، ولی برای استاندارد كردن تولیداتشان هزینه اضافی تقبل نمی‌كنند.